Zanimljivosti

Reč potiče od italijanskog fresco — sveže. Prava freska nastaje tako što se boja nanosi na svež, još vlažan krečni malter.

Kada se malter osuši, pigment ne ostaje samo na površini, već se hemijski vezuje za zid. Zato kvalitetna freska može opstati vekovima.

Postoje dve osnovne tehnike:

• buon fresco – slikanje pigmentima rastvorenim u vodi po vlažnom malteru;
• fresco secco – slikanje po već osušenom malteru, uz dodatak veziva.

Često su korišćene zajedno: glavni delovi slikani su po vlažnom malteru, a fini detalji naknadno po suvom zidu. Tako su radili i rimski slikari. Metropolitan Museum – rimsko zidno slikarstvo

Kako je nastala tehnika?

Ljudi su zidove oslikavali još u praistoriji, ali pećinske slike nisu prave freske jer nisu slikane na krečnom malteru.

Razvijena fresko-tehnika postojala je mnogo pre hrišćanstva:

• Minojci na Kritu oslikavali su palate tokom drugog milenijuma pre nove ere;
• stari Grci koristili su zidno slikarstvo u hramovima i kućama;
• Rimljani su tehniku znatno usavršili;
• čuvene freske u Pompeji i okolnim rimskim vilama sačuvane su zahvaljujući erupciji Vezuva 79. godine.

Minojske freske prikazivale su prirodu, svečanosti, životinje i preskakanje bikova, dok su rimske često stvarale privid stubova, prozora, vrtova i raskošnih građevina.

Kako su freske postale hrišćanske?

Prvi hrišćani preuzeli su postojeću rimsku slikarsku tehniku. Tokom 2. i 3. veka oslikavali su katakombe, grobnice i kuće u kojima su se okupljali.

Najstarije hrišćanske zidne slike prikazivale su:

• Dobrog pastira;
• ribu i sidro;
• proroka Jonu;
• vaskrsenje Lazara;
• Hrista koji isceljuje bolesne;
• Bogorodicu sa Hristom;
• molitelje sa podignutim rukama.

U hrišćanskoj bogomolji u Dura-Europosu sačuvane su zidne slike iz približno 240. godine, među kojima su neke od najstarijih poznatih predstava Isusa. Yale University Art Gallery

Posle 313. godine, kada je hrišćanstvo dobilo slobodu, počele su da se podižu velike crkve. Njihovi zidovi i kupole pružili su ogroman prostor za prikazivanje čitave biblijske istorije.

Zašto su freske bile važne u crkvama?

Freske nisu služile samo kao ukras. Crkva je slikama predstavljala događaje iz Svetog pisma i života svetitelja, naročito u vreme kada većina ljudi nije umela da čita.

Raspored slika imao je određenu teološku logiku:

• u kupoli je često Hristos Pantokrator;
• u oltarskoj apsidi Bogorodica;
• u višim zonama anđeli, proroci i veliki praznici;
• na zidovima prizori iz Hristovog i Bogorodičinog života;
• u donjim zonama svetitelji, mučenici i crkveni oci;
• kod ulaza često Strašni sud ili ktitorske kompozicije.

Tako je unutrašnjost crkve simbolično predstavljala jedinstvo neba i zemlje.

Kako se freska izrađuje?

Izrada je bila zahtevan zajednički posao:

1. Zid se priprema i premazuje grubljim slojem krečnog maltera.
2. Na njemu se izrađuje osnovni crtež kompozicije.
3. Nanosi se fini sloj vlažnog maltera samo na površinu koju slikar može završiti tog dana.
4. Pigmenti pomešani sa vodom nanose se dok je malter još vlažan.
5. Sušenjem se boja vezuje za zid.
6. Sitni detalji, natpisi i pojedine boje mogu se dodati na suvoj površini.

Površina završena tokom jednog dana naziva se giornata — dnevni posao. Granice tih dnevnih površina ponekad se i danas mogu primetiti na starim freskama.

Titula car potiče od imena rimskog državnika Gaja Julija Cezara — latinski Gaius Julius Caesar.

U početku, Caesar nije bila titula, već porodično ime — cognomen — unutar rimske porodice Julijevaca. Posle Cezarovog ubistva 44. godine pre nove ere, njegov usvojeni sin Oktavijan preuzeo je ime Caesar kako bi naglasio da je njegov naslednik. Oktavijan je kasnije postao prvi rimski car, poznat kao Avgust.

Posle njega, rimski vladari počeli su da koriste reč Caesar kao deo vladarske titule. Tako je lično ime vremenom dobilo značenje imperatora. U kasnom Rimskom carstvu postojala je razlika:

• Avgust – stariji i vrhovni car
• Cezar – mlađi car ili određeni naslednik prestola

Jezički razvoj približno je izgledao ovako:

Caesar → kaisar/ćesar → cesar → car

Sloveni su reč verovatno preuzeli posredstvom germanskih ili grčko-vizantijskih oblika, a praslovenski oblik rekonstruisan je kao *cěsařь. Kasnije su se glasovi u sredini izgubili i nastala je kratka reč car. Iz istog rimskog imena potiče i nemačka titula Kaiser.

Titula je zato označavala vladara koji polaže pravo na rang jednak rimskom ili vizantijskom imperatoru — dakle, rang viši od kraljevskog:

knez/župan → kralj → car

Kod Srba je ovu titulu uzeo Stefan Dušan, koji je 1346. godine u Skoplju krunisan za cara Srba i Grka. Time je želeo da pokaže da više nije samo kralj Srbije, već naslednik i ravnopravan takmac vizantijskom caru.

Reč „kralj“ je nastala od ličnog imena franačkog vladara Karla Velikog — latinski Carolus Magnus.

Karlo Veliki je tokom 8. i početkom 9. veka postao toliko moćan i poznat među susednim slovenskim narodima da je njegovo ime Karl/Karol postepeno postalo opšti naziv za vladara tog ranga:

• srpski: kralj
• češki: král
• poljski: król
• ruski: король — korolj

Sama funkcija kralja, međutim, mnogo je starija od reči „kralj“. Još u starom veku postojali su nasledni vrhovni vladari, ali su ih različiti narodi nazivali drugačije: Rimljani rex, Grci basileus, Germani izrazima od kojih je nastalo englesko king. Vladar je obično bio vrhovni vojskovođa, sudija i zaštitnik vere, a vlast je vremenom postajala nasledna.

Kod Srba su se pre prihvatanja titule kralja koristile titule knez, župan i veliki župan. Titula kralja označavala je viši međunarodni položaj i najčešće je potvrđivana svečanim krunisanjem i priznanjem crkvenog autoriteta. Zato „kralj“ nije samo značilo da neko vlada, već da je priznat kao suveren određene države.