Kratke činjenice, priče i zanimljivosti
Konstantin XI Dragaš Paleolog bio je poslednji car Istočnog rimskog, odnosno Vizantijskog carstva. Njegova majka bila je Jelena Dragaš, ćerka srpskog velikaša Konstantina Dejanovića Dragaša, pa je car uz dinastičko prezime Paleolog nosio i majčino prezime – Dragaš. Kada su Osmanlije 29. maja 1453. godine probile zidine Carigrada, Konstantin nije napustio grad, već je ostao među njegovim braniocima i poginuo u poslednjoj borbi. Njegovo telo nikada nije pouzdano pronađeno. Njegovom smrću prestalo je da postoji Istočno rimsko carstvo, čija je istorija trajala duže od hiljadu godina. Zbog toga je Konstantin XI ostao upamćen kao poslednji rimski car i simbol poslednje odbrane Carigrada.
Visoko iznad visoravni Tesalije u Grčkoj izdižu se čuvene stene Meteora, na čijim vrhovima leže nestvarni manastiri koji izgledaju kao da lebde između neba i zemlje. Naziv Meteora u prevodu sa grčkog doslovno znači „lebdeće stene“ ili „gore u nebu“.
Od nekadašnja 24 manastira koliko ih je postojalo u zlatno doba ove monaške zajednice, danas je aktivno samo 6 manastira koji su pod zaštitom UNESCO-a i otvoreni su za posetioce.
Malo je poznata činjenica da veliku ulogu u istoriji najvećeg i najznačajnijeg manastira na Meteoru ima upravo srpska dinastija Nemanjić!
Manastir Veliki Meteor (posvećen Preobraženju Gospodnjem) nalazi se na najvišoj steni i predstavlja najveći i najstariji manastir ovog kompleksa. Osnovao ga je sveti Atanasije Meteorski, ali ga je znatno proširio, izradio glavnu crkvu i finansirao srpski plemić i poslednji vladar iz loze Nemanjića – Jovan Uroš Nemanjić (sin cara Simeona Uroša Nemanjića i unuk kralja Stefana Dečanskog).
Nakon što se odrekao prestoja i svetovnog života, Jovan Uroš se zamonašio pod imenom Joasaf. Zajedno sa Atanasijem obratio je manastir u duhovno središte i posvetio ostatak života gradnji i ukrašavanju Velikog Meteora. Njegove mošti i danas počivaju u ovom manastiru, a lik Jovana Uroša Nemanjića ovekovečen je na ktitorskim freskama unutar manastirske crkve.
Jovan Uroš Nemanjić je sin Simeona Uroša Nemanjića i rimske princeze Marije Paleolog.
1371 — Marička bitka i osmansko prodiranje
Poraz srpske vojske na Marici otvorio je Osmanlijama put prema srpskim zemljama. Usledila su osvajanja, pustošenja i postepeno potčinjavanje južnih oblasti.
1389 — Kosovska bitka
U bici na Kosovu poginuli su knez Lazar i veliki broj srpskih velikaša i ratnika. Iako Srbija nije odmah nestala, bitka je znatno oslabila njenu vojnu i političku snagu.
1459 — Pad Srpske despotovine
Padom Smedereva prestala je da postoji srednjovekovna srpska država. Osmansko osvajanje pratili su ratovi, seobe, odvođenje stanovništva i gubitak mnogih crkava i manastira.
15–17. vek — Danak u krvi
Osmanske vlasti su povremeno odvodile dečake iz hrišćanskih porodica. Oni su prevođeni u islam i školovani za janjičare ili državnu službu.
1594 — Gušenje Banatskog ustanka
Posle ustanka Srba u Banatu osmanska vojska sprovela je surovu odmazdu. Episkop Teodor Nestorović je uhvaćen i živ odran, a za ustanak se vezuje i spaljivanje moštiju Svetog Save.
1689–1690 — Osmanska odmazda i Velika seoba Srba
Posle povlačenja habzburške vojske veliki broj Srba, predvođen patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, napustio je domove i prešao na habzburšku teritoriju, strahujući od osmanske odmazde.
1737–1739 — Nova seoba Srba
Tokom novog austro-turskog rata Srbi su ponovo podržali Habzburge. Posle njihovog povlačenja usledili su progoni i nova seoba, predvođena patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem.
1804 — Seča knezova
Dahije su pogubile desetine uglednih srpskih knezova kako bi sprečile pobunu. Ovaj zločin ubrzao je izbijanje Prvog srpskog ustanka.
1809 — Čegarska bitka i Ćele-kula
Posle pogibije vojvode Stevana Sinđelića i njegovih ustanika, Osmanlije su od lobanja poginulih Srba podigle Ćele-kulu u Nišu, kao upozorenje budućim pobunjenicima.
1813 — Slom Prvog srpskog ustanka
Po povratku osmanske vlasti usledila su pogubljenja, porobljavanja i pljačke. Hiljade ljudi napustile su Srbiju i prešle preko Save i Dunava.
1914 — Austrougarski zločini u Mačvi, Jadru i Podrinju
Tokom prve invazije austrougarske jedinice ubijale su civile i palile sela. Posebno su stradali Šabac, Prnjavor, Lešnica i brojna sela zapadne Srbije.
1914–1915 — Epidemija tifusa
Ratni uslovi izazvali su veliku epidemiju pegavog tifusa. Umrle su desetine hiljada vojnika, civila i medicinskih radnika.
1915–1916 — Albanska golgota
Posle napada Nemačke, Austrougarske i Bugarske, srpska vojska, državni vrh i veliki broj civila povukli su se preko Crne Gore i Albanije. Hiljade ljudi umrle su od gladi, hladnoće, bolesti i napada.
1914–1918 — Srbi u austrougarskim logorima
Srpski civili i ratni zarobljenici odvođeni su u logore u Doboju, Aradu, Nežideru, Boldogasonju i Jindrihovicama. Mnogi su umrli od bolesti, gladi i loših uslova.
1915–1918 — Okupacija i bugarska represija
U jugoistočnoj Srbiji sprovođeni su zabrana srpskog jezika, promena imena, hapšenja, internacije i ubistva sveštenika, učitelja i civila.
1917 — Gušenje Topličkog ustanka
Posle sloma jedinog većeg ustanka u okupiranoj Evropi tokom Prvog svetskog rata, bugarske i austrougarske snage sprovele su masovne odmazde nad stanovništvom Toplice i Jablanice.
1914–1918 — Demografska katastrofa Srbije
Srbija je u Prvom svetskom ratu izgubila približno četvrtinu stanovništva. Posebno je stradao muški, vojno sposoban deo populacije.
1941 — Bombardovanje Beograda
Nemačka avijacija je 6. aprila 1941. bombardovala Beograd bez prethodne objave rata. Poginuo je veliki broj civila, a uništena je i Narodna biblioteka Srbije.
1941–1945 — Genocid nad Srbima u NDH
Ustaški režim Nezavisne Države Hrvatske sprovodio je sistematska ubistva, proterivanja i prisilna pokrštavanja Srba. Istovremeno je izvršen genocid nad Jevrejima i Romima.
1941 — Jadovno i logori na Pagu
Kompleks logora Jadovno–Gospić–Pag bio je jedno od prvih mesta masovnog ubijanja u NDH. Među žrtvama je bio veliki broj Srba i Jevreja.
1941 — Pokolji u Glini
Ustaše su u Glini i okolnim selima izvršile više masovnih ubistava Srba. Deo žrtava ubijen je u pravoslavnoj crkvi.
1941 — Pokolj u Prebilovcima
Ustaše su ubile veliki deo srpskog stanovništva Prebilovaca, među njima veliki broj žena i dece. Žrtve su bacane u kraške jame.
1941 — Streljanje u Kraljevu
Nemačke okupacione snage streljale su veliki broj talaca kao odmazdu zbog partizanskih i četničkih napada.
1941 — Kragujevački masakr
Nemačke snage su 21. oktobra streljale hiljade civila iz Kragujevca i okolnih sela, među kojima su bili učenici i profesori.
1941–1945 — Logor Jasenovac
Jasenovac je bio najveći sistem koncentracionih i logora smrti u NDH. U njemu su masovno ubijani Srbi, Jevreji, Romi i protivnici ustaškog režima.
1942 — Pokolj u Drakuliću, Šargovcu i Motikama
Ustaške jedinice ubile su više od dve hiljade srpskih civila u selima kod Banjaluke. Među žrtvama je bilo mnogo dece.
1942 — Novosadska racija
Mađarske okupacione snage ubijale su Srbe, Jevreje i Rome u Novom Sadu i južnoj Bačkoj. Tela mnogih žrtava bačena su pod led Dunava.
1942 — Kozara
Tokom nemačko-ustaške ofanzive stradalo je i zarobljeno mnogo srpskih civila. Desetine hiljada ljudi odvedene su u logore, uključujući Jasenovac i Staru Gradišku.
1941–1944 — Logori Banjica i Sajmište
U okupiranom Beogradu zatvarani su i ubijani Jevreji, Srbi, Romi, pripadnici pokreta otpora i politički protivnici.
1944 — Savezničko bombardovanje srpskih gradova
Beograd, Niš, Leskovac, Podgorica i drugi gradovi bombardovani su tokom savezničkih operacija. Pored nemačkih snaga, stradao je i veliki broj civila.
1944–1946 — Posleratna streljanja i političke odmazde
Nakon dolaska komunista na vlast, bez regularnog suđenja pogubljeni su brojni stvarni i navodni saradnici okupatora, politički protivnici i civili. Mnoge masovne grobnice ostale su neobeležene.
1991–1995 — Stradanje Srba u Hrvatskoj
Tokom rata počinjeni su zločini nad srpskim civilima, uništavana su sela i veliki broj ljudi napustio je svoje domove. Zločini su zabeleženi u Sisku, Gospiću, Pakračkoj Poljani, Medačkom džepu i drugim mestima.
Maj 1995 — Operacija „Bljesak“
Hrvatska vojska zauzela je zapadnu Slavoniju. Veliki broj Srba napustio je oblast, dok su civili i pripadnici srpskih snaga stradali tokom i nakon operacije.
Avgust 1995 — Operacija „Oluja“
Tokom hrvatske vojne operacije nestala je Republika Srpska Krajina. Iz Hrvatske je izbeglo ili bilo proterano približno 150.000–200.000 Srba, dok su brojni civili koji su ostali ubijeni.
1992–1995 — Stradanje Srba u Bosni i Hercegovini
Srpski civili stradali su u Sijekovcu, Bradini, Sarajevu, Podrinju i drugim područjima. Zatvarani su i zlostavljani u logorima i zatočeničkim objektima poput Čelebića i Silosa u Tarčinu.
1998–1999 — Stradanje Srba na Kosovu i Metohiji
Tokom sukoba pripadnici OVK oteli su i ubili brojne srpske civile, policajce i vojnike. Stradali su i Albanci koji su smatrani saradnicima države.
1999 — NATO bombardovanje SR Jugoslavije
Bombardovanje je trajalo 78 dana. Gađani su vojni, infrastrukturni i industrijski objekti, ali su stradali i civili u vozovima, autobusima, bolnicama, kućama i zgradi RTS-a.
1999–2000 — Progon posle dolaska međunarodnih snaga
Nakon povlačenja srpske vojske i policije, veliki broj Srba, Roma i drugih nealbanaca napustio je Kosovo i Metohiju. Zabeležena su ubistva, otmice i uništavanje pravoslavnih svetinja.
17–18. mart 2004 — Martovski pogrom
U organizovanom nasilju napadnuta su srpska naselja širom Kosova i Metohije. Ubijeni su civili, više od 4.000 ljudi je proterano, a 35 pravoslavnih crkava i manastira je spaljeno ili oštećeno.
Danak u krvi, na turskom devširma, bio je osmanski sistem prinudnog odvođenja dečaka iz hrišćanskih porodica, naročito sa Balkana. Dečaci su najčešće imali između 8 i 18 godina. Odvođeni su od svojih porodica, prevođeni u islam i školovani za službu Osmanskom carstvu.
Najizdržljiviji su postajali janjičari, pripadnici elitne osmanske pešadije, dok su posebno sposobni mogli da dospeju u državnu upravu, na sultanov dvor, pa čak i do položaja vezira. Jedan od najpoznatijih primera bio je Mehmed-paša Sokolović, poreklom iz srpske pravoslavne porodice, koji je postao veliki vezir Osmanskog carstva. Za njegovo ime vezuje se i obnova Pećke patrijaršije 1557. godine.
Danak u krvi nije sprovođen svake godine niti su odvođena sva muška deca. Sakupljanje je vršeno povremeno, prema potrebama države, a pojedine porodice pokušavale su da sakriju decu, prerano ih ožene ili podmite osmanske službenike. Iako su neki od odvedenih dečaka dostigli veliku moć i bogatstvo, za većinu porodica to je predstavljalo nasilno oduzimanje dece, promenu vere i gotovo trajan gubitak veze sa zavičajem. Sistem je postepeno nestao tokom 17. veka.
Prema zvaničnom istorijskom i crkvenom predanju, veliki vezir Sinan-paša naredio je da se mošti Svetog Save 1594. godine odnesu iz manastira Mileševe i javno spale na Vračaru. Time je želeo da zastraši Srbe, koji su tokom Banatskog ustanka koristili lik Svetog Save kao svoj simbol.
Ipak, postoji alternativna priča prema kojoj osmanski vojnici možda nisu spalili prave mošti. Navodno su mileševski monasi na vreme saznali šta se sprema, pa su telo Svetog Save sklonili i umesto njega ostavili druge ostatke ili samo deo moštiju. Osmanlije su potom na Vračaru spalile ono za šta su verovale da su Savine mošti, dok su prave tajno prenete na drugo mesto.
Prema jednoj verziji priče, mošti su preko manastira Dovolje i Morače dospele do plemena Kuča, a zatim u manastir Ždrebaonik u Crnoj Gori. Tamo se danas čuvaju mošti za koje se smatra da pripadaju Svetom Arseniju Sremcu, nasledniku Svetog Save. Zagovornici teorije pretpostavljaju da bi to zapravo mogle biti Savine mošti, sakrivene pod drugim imenom kako bi bile zaštićene od Osmanlija.
Sumnje su tokom 20. veka iznosili profesor i sveštenik Stevan Dimitrijević, a posebno publicista Mirko Dragović u tekstu „Sveti Sava nije spaljen“ iz 1930. godine. Dragović je ukazivao da u zapisima mileševskih monaha navodno nije sačuvana neposredna beleška o odnošenju i spaljivanju moštiju, iako su beležili druge važne događaje. Pitao se i kako monasi nisu uspeli da ih sklone kada se dolazak osmanskog odreda mogao unapred očekivati.
Prema predanju, kralj Stefan Uroš I naredio je da se duž doline Ibra, od Kraljeva prema Raškoj, zasade jorgovani kako bi dočekao buduću suprugu Jelenu Anžujsku i podsetio je na njen rodni kraj. Tako je nastala čuvena Dolina jorgovana, jedan od najlepših simbola ljubavi u srpskoj istoriji.
Riba je bila jedan od najvažnijih simbola prvih hrišćana. Grčka reč za ribu, ΙΧΘΥΣ – IHTIS, tumačena je kao skraćenica: Isus Hristos, Sin Božji, Spasitelj. Riba je bila povezana i sa krštenjem, Svetim pričešćem, umnožavanjem hlebova i riba i Hristovim pozivom apostolima da postanu „ribari ljudi“. Njena hrišćanska upotreba pouzdano je potvrđena od II veka.
Posle cara Konstantina Velikog krst i Hristov monogram postaju javni znaci hrišćanstva. Krst je neposrednije predstavljao Hristovo stradanje, smrt, pobedu nad smrću i vaskrsenje, pa je postepeno postao glavni simbol Crkve.
Znak krsta sa četiri ocila preuzet je iz vizantijske simbolike. Pojavljuje se na predmetima iz vremena kneginje Milice i despota Stefana Lazarevića, kao i na novcu despota Stefana. Ocila su bila gvozdena kresiva kojima se udarom o kremen palila vatra – nisu bila ćirilična slova „S“.
| Srpski oficir, geograf i pesnik Jovan Dragašević objavio je pesmu „Jeka od gusala“, u kojoj je napisao: „Samo sloga Srbina spasava, tako Srbu piše i na grbu.“ On je četiri ocila protumačio kao četiri ćirilična slova „S“, od kojih je sastavio danas poznatu izreku. |
| 27–28. oktobar 312. |
| Prema hrišćanskom predanju, car Konstantin Veliki se uoči odlučujuće bitke protiv Maksencija kod Milvijskog mosta molio Bogu da mu pokaže kome treba da poveri svoju vojsku. Eusevije Cezarejski pripoveda da je Konstantin na nebu, iznad Sunca, ugledao svetlosni znak krsta i reči: „Ovim pobeđuj“, kasnije poznate u latinskom obliku In hoc signo vinces – „U ovom znaku ćeš pobediti“. Tokom naredne noći navodno mu se u snu javio Hristos i naredio da taj znak upotrebi kao zaštitu u bici. Konstantin je zato naredio da se na štitove njegovih vojnika stavi Hristov monogram ☧, sastavljen od grčkih slova hi i ro, prvih slova reči Hristos. Konstantinova vojska je 28. oktobra 312. odnela veliku pobedu, dok se Maksencije udavio u Tibru. Konstantin je pobedu pripisao pomoći hrišćanskog Boga. Sledeće, 313. godine, Konstantin i Licinije doneli su Milanski edikt, kojim je hrišćanima omogućeno slobodno ispovedanje vere i vraćena oduzeta imovina. Zbog toga se Konstantinovo viđenje i pobeda kod Milvijskog mosta u predanju smatraju prekretnicom koja je dovela do prestanka progona i legalizacije hrišćanstva. |
Reč potiče od italijanskog fresco — sveže. Prava freska nastaje tako što se boja nanosi na svež, još vlažan krečni malter.
Kada se malter osuši, pigment ne ostaje samo na površini, već se hemijski vezuje za zid. Zato kvalitetna freska može opstati vekovima.
Postoje dve osnovne tehnike:
Često su korišćene zajedno: glavni delovi slikani su po vlažnom malteru, a fini detalji naknadno po suvom zidu. Tako su radili i rimski slikari. Metropolitan Museum – rimsko zidno slikarstvo
Ljudi su zidove oslikavali još u praistoriji, ali pećinske slike nisu prave freske jer nisu slikane na krečnom malteru.
Razvijena fresko-tehnika postojala je mnogo pre hrišćanstva:
Minojske freske prikazivale su prirodu, svečanosti, životinje i preskakanje bikova, dok su rimske često stvarale privid stubova, prozora, vrtova i raskošnih građevina.
Prvi hrišćani preuzeli su postojeću rimsku slikarsku tehniku. Tokom 2. i 3. veka oslikavali su katakombe, grobnice i kuće u kojima su se okupljali.
Najstarije hrišćanske zidne slike prikazivale su:
U hrišćanskoj bogomolji u Dura-Europosu sačuvane su zidne slike iz približno 240. godine, među kojima su neke od najstarijih poznatih predstava Isusa. Yale University Art Gallery
Posle 313. godine, kada je hrišćanstvo dobilo slobodu, počele su da se podižu velike crkve. Njihovi zidovi i kupole pružili su ogroman prostor za prikazivanje čitave biblijske istorije.
Freske nisu služile samo kao ukras. Crkva je slikama predstavljala događaje iz Svetog pisma i života svetitelja, naročito u vreme kada većina ljudi nije umela da čita.
Raspored slika imao je određenu teološku logiku:
Tako je unutrašnjost crkve simbolično predstavljala jedinstvo neba i zemlje.
Izrada je bila zahtevan zajednički posao:
Površina završena tokom jednog dana naziva se giornata — dnevni posao. Granice tih dnevnih površina ponekad se i danas mogu primetiti na starim freskama.
Titula car potiče od imena rimskog državnika Gaja Julija Cezara — latinski Gaius Julius Caesar.
U početku, Caesar nije bila titula, već porodično ime — cognomen — unutar rimske porodice Julijevaca. Posle Cezarovog ubistva 44. godine pre nove ere, njegov usvojeni sin Oktavijan preuzeo je ime Caesar kako bi naglasio da je njegov naslednik. Oktavijan je kasnije postao prvi rimski car, poznat kao Avgust.
Posle njega, rimski vladari počeli su da koriste reč Caesar kao deo vladarske titule. Tako je lično ime vremenom dobilo značenje imperatora. U kasnom Rimskom carstvu postojala je razlika:
Jezički razvoj približno je izgledao ovako:
Caesar → kaisar/ćesar → cesar → car
Sloveni su reč verovatno preuzeli posredstvom germanskih ili grčko-vizantijskih oblika, a praslovenski oblik rekonstruisan je kao *cěsařь. Kasnije su se glasovi u sredini izgubili i nastala je kratka reč car. Iz istog rimskog imena potiče i nemačka titula Kaiser.
Titula je zato označavala vladara koji polaže pravo na rang jednak rimskom ili vizantijskom imperatoru — dakle, rang viši od kraljevskog:
knez/župan → kralj → car
Kod Srba je ovu titulu uzeo Stefan Dušan, koji je 1346. godine u Skoplju krunisan za cara Srba i Grka. Time je želeo da pokaže da više nije samo kralj Srbije, već naslednik i ravnopravan takmac vizantijskom caru.
Reč „kralj“ je nastala od ličnog imena franačkog vladara Karla Velikog — latinski Carolus Magnus.
Karlo Veliki je tokom 8. i početkom 9. veka postao toliko moćan i poznat među susednim slovenskim narodima da je njegovo ime Karl/Karol postepeno postalo opšti naziv za vladara tog ranga:
Sama funkcija kralja, međutim, mnogo je starija od reči „kralj“. Još u starom veku postojali su nasledni vrhovni vladari, ali su ih različiti narodi nazivali drugačije: Rimljani rex, Grci basileus, Germani izrazima od kojih je nastalo englesko king. Vladar je obično bio vrhovni vojskovođa, sudija i zaštitnik vere, a vlast je vremenom postajala nasledna.
Kod Srba su se pre prihvatanja titule kralja koristile titule knez, župan i veliki župan. Titula kralja označavala je viši međunarodni položaj i najčešće je potvrđivana svečanim krunisanjem i priznanjem crkvenog autoriteta. Zato „kralj“ nije samo značilo da neko vlada, već da je priznat kao suveren određene države.
