Manastir Lesnovo

Manastir Lesnovo nalazi se u selu Lesnovo, nedaleko od Probištipa, na jugozapadnim obroncima Osogovske planine. Smešten je na oko 880 metara nadmorske visine, unutar dobro očuvanog paleovulkanskog kratera, zbog čega se prirodno okruženje manastira izdvaja kao posebna geološka i pejzažna celina.

Po crkvenom predanju, poreklo manastira vezuje se za 11. vek i Prepodobnog Gavrila Lesnovskog, pustinjaka koji se podvizavao u ovom kraju i oko kojeg se postepeno formirala monaška zajednica. Najstariji pisani tragovi potvrđuju da je manastir postojao pre izgradnje današnjeg hrama.

Današnju crkvu posvećenu Svetom Arhangelu Mihailu podigao je 1340/1341. godine veliki vojvoda Jovan Oliver, jedan od najmoćnijih vlastelina u državi kralja, a potom cara Stefana Dušana. U ktitorskom natpisu pominju se i Oliverova supruga Ana Mara i sin Krajko. Crkva je podignuta na mestu starijeg svetilišta posvećenog Prepodobnom Gavrilu Lesnovskom.

Nakon proglašenja Srpskog carstva, Lesnovo je 1346/1347. godine postalo sedište novoosnovane Zletovske episkopije. Tada je uz crkvu dograđena prostrana priprata, završena oko 1347/1348. godine i oslikana 1349. godine. Manastir je 1381. godine, poveljom Konstantina Dragaša, priložen Hilandaru.

Posebnu vrednost Lesnova predstavlja gotovo u celosti sačuvan freskopis iz 14. veka. Naos je oslikan tokom 1346. i 1347. godine, dok freske u priprati potiču iz 1349. godine. Među najpoznatijim predstavama nalaze se ktitorski portret Jovana Olivera sa suprugom, monumentalni portreti cara Dušana i carice Jelene, Sveti Arhangel Mihail na konju, Prepodobni Gavrilo Lesnovski, Sveti Joakim Osogovski i Sveti Prohor Pčinjski.

Na freskama se pojavljuju i retke ikonografske kompozicije, poput ilustracija Davidovih psalama, predstava Sunca, Meseca i znakova zodijaka kao delova srednjovekovne hrišćanske slike kosmosa. Poznata su imena trojice slikara – Sevasto, Mihail i Marko – dok ime četvrtog majstora nije pouzdano utvrđeno.

Crkva je građena naizmeničnim redovima kamena i opeke, sa dekorativnim lukovima i kupolom, u duhu vizantijske arhitekture 14. veka. U unutrašnjosti se nalazi i bogato rezbareni ikonostas, izrađen između 1811. i 1814. godine. Izradila ga je tajfa čuvenog mijskog duboresca Petra Filipovića Garke, dok ikone pripadaju tradiciji Samokovske škole.

Lesnovo je bilo i značajno središte slovenske pismenosti. U manastiru je delovala Lesnovska književna i prepisivačka škola, u kojoj su nastajali i prepisivani bogoslužbeni rukopisi. Pisani izvori pominju rukopise nastale u Lesnovu 1330, 1342. i 1353. godine, kao i tokom prve polovine 15. veka.

Danas je Lesnovo aktivan pravoslavni manastir u sastavu Bregalničke eparhije Makedonske pravoslavne crkve – Ohridske arhiepiskopije. Predstavlja mesto molitve i hodočašća, ali i jedan od najvrednijih spomenika srednjovekovne arhitekture, slikarstva i pismenosti na prostoru nekadašnje države Nemanjića.