Crkva Svetih apostola Petra i Pavla

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Rasu, poznatija kao Petrova crkva, predstavlja jedno od najstarijih i najznačajnijih hrišćanskih svetilišta na prostoru Srbije. Podignuta je na uzvišenju iznad doline reke Raške, nedaleko od Novog Pazara, u oblasti koja je tokom srednjeg veka bila političko i duhovno središte srpske države.

Jedinstvena kružna osnova, masivni kameni zidovi i kupola daju crkvi izgled koji se znatno razlikuje od kasnijih srednjovekovnih srpskih hramova. U njenoj arhitekturi prepoznaju se tragovi različitih epoha, od kasne antike i ranog hrišćanstva do vremena Nemanjića. Petrova crkva zato nije samo verski objekat već svojevrsni kameni zapis dugog istorijskog trajanja ovog prostora.

UNESCO navodi da je crkva podignuta u 10. veku na temeljima krstionice iz 6. veka i da sačuvano zidno slikarstvo svedoči o razvoju umetnosti od 10. do 14. veka. Petrova crkva je jedna od četiri zaštićene komponente celine „Stari Ras i Sopoćani“. UNESCO – Stari Ras i Sopoćani

Istorija Petrove crkve

Prostor na kojem se nalazi Petrova crkva imao je kultni značaj mnogo pre pojave hrišćanstva. Arheološka istraživanja otkrila su ispod crkve ilirski kneževski tumul iz 5. veka pre nove ere. U njemu su pronađeni skupoceni predmeti, među kojima su grčke vaze, zlatni nakit, srebrno posuđe, stakleni i ćilibarski ukrasi. Ovi nalazi svedoče da je uzvišenje bilo značajno svetilište još u praistorijskom periodu.

Na istom mestu kasnije je postojala ranohrišćanska građevina, najverovatnije krstionica iz 6. veka. Tokom narednih stoleća objekat je više puta dograđivan i prepravljan, da bi krajem 9. ili početkom 10. veka dobio osnovni oblik koji je sačuvan do danas.

Petrova crkva bila je sedište drevne Raške episkopije, jedne od najstarijih crkvenih oblasti na srpskom prostoru. Nakon što je Sveti Sava 1219. godine izborio samostalnost Srpske crkve, Raška episkopija postala je jedna od njenih prvih eparhija.

Zbog položaja u blizini Starog Rasa, crkva je bila neposredno povezana sa najvažnijim događajima iz vremena stvaranja srpske srednjovekovne države. U njoj su obavljani vladarski i crkveni obredi, održavani sabori i donošene odluke od velikog značaja za državu i Crkvu.

Raška episkopija postojala je i pre osnivanja autokefalne Srpske arhiepiskopije. Njeno sedište nalazilo se u Petrovoj crkvi, u neposrednoj blizini političkog središta tadašnje Raške.

Kada je Sveti Sava 1219. godine postao prvi arhiepiskop samostalne Srpske crkve, Raška episkopija uključena je u novu crkvenu organizaciju. Njen položaj bio je naročito važan jer je obuhvatala oblast u kojoj su se nalazili Ras, dvorovi srpskih vladara i njihove najstarije zadužbine.

Iako je sedište eparhije kasnije premešteno, Petrova crkva ostala je simbol početaka organizovanog crkvenog života u srednjovekovnoj Srbiji.

Arhitektura

Petrova crkva ima neuobičajenu centralnu osnovu sa kružnim unutrašnjim prostorom, kupolom i četiri potkovičaste apside. Njeno arhitektonsko rešenje razlikuje se od pravougaonih jednobrodnih i krstoobraznih crkava koje su kasnije postale karakteristične za srpsku srednjovekovnu arhitekturu.

Osnovne odlike hrama su:

• kružna centralna osnova;
• kupola podignuta iznad središnjeg prostora;
• četiri nejednake apside;
• masivni zidovi od lomljenog kamena;
• jednostavna spoljašnjost bez bogate kamene dekoracije;
• različiti građevinski slojevi nastali tokom više epoha;
• naknadno dograđeni delovi i obnovljeni krovovi.

Nepravilan oblik građevine posledica je višestrukih dogradnji. Upravo te promene omogućavaju da se na jednom mestu prati razvoj sakralne arhitekture od kasne antike do razvijenog srednjeg veka.

Freske

U unutrašnjosti Petrove crkve sačuvani su ostaci nekoliko slojeva živopisa. Najstarije freske verovatno potiču iz 10. veka, dok su kasniji slojevi nastajali tokom 12, 13. i 14. veka.

Među sačuvanim predstavama prepoznaju se:

• scene iz života Isusa Hrista;
• likovi svetih apostola;
• predstave svetitelja i arhijereja;
• ornamentalni ukrasi;
• fragmenti kompozicija iz različitih slikarskih perioda.

Iako je veliki deo živopisa tokom vremena oštećen, preostale freske imaju izuzetnu vrednost. One omogućavaju proučavanje promena u vizantijskom i srpskom srednjovekovnom slikarstvu tokom nekoliko vekova. UNESCO posebno ističe da zidno slikarstvo Petrove crkve svedoči o razvoju umetnosti između 10. i 14. stoleća.

Staro groblje

Oko crkve se prostire staro pravoslavno groblje sa velikim brojem kamenih nadgrobnih spomenika. Najstariji primerci potiču iz srednjeg veka, dok su se sahranjivanja na ovom prostoru nastavila tokom narednih stoleća.

Posebno su zanimljivi masivni kameni spomenici različitih oblika, ukrašeni krstovima, simbolima i natpisima. Zajedno sa crkvom, groblje obrazuje jedinstvenu istorijsku i ambijentalnu celinu koja pokazuje neprekidnu upotrebu ovog svetog mesta.

Arheološki nalazi

Tokom istraživanja u neposrednoj blizini crkve otkriveni su ostaci i predmeti iz više istorijskih perioda:

• ilirski kneževski tumul iz 5. veka pre nove ere;
• grčke crnofiguralne vaze;
• zlatni nakit;
• srebrno i bronzano posuđe;
• predmeti od stakla i ćilibara;
• temelji ranohrišćanske građevine;
• srednjovekovni grobovi i nadgrobni spomenici.

Nalazi iz tumula pripadaju najznačajnijim otkrićima ilirske materijalne kulture na teritoriji Srbije. Danas se deo predmeta čuva u Narodnom muzeju Srbije.